Werkdruk is geen gevoel. Het is een signaal dat organisaties stelselmatig negeren.

Bijna één op de vijf werknemers in Nederland heeft burn-outklachten. Het politieke debat van dit najaar draait om de vraag hoe we meer uren kunnen werken. Die twee feiten staan niet los van elkaar. Ze vormen samen een paradox die het hart raakt van hoe Nederland omgaat met arbeid en gezondheid.

De Arbobalans 2024, gepubliceerd door TNO in juni 2025, is helder over de cijfers. Van alle kosten door werkgerelateerd verzuim is inmiddels 59 procent toe te schrijven aan psychosociale arbeidsbelasting (PSA). Dat gaat om bijna vijf miljard euro per jaar, van een totaal aan werkgerelateerde verzuimkosten van 8,3 miljard euro. Druk, emotionele belasting, gebrek aan autonomie en onveiligheid in de werkrelatie: dit zijn de oorzaken die het meest bijdragen aan uitval. Niet fysiek zwaar werk. Niet de klassieke bedrijfsongevallen. Maar de dagelijkse slijtage van te hoge eisen in combinatie met te weinig grip.

Wij zien bij organisaties waarmee NEV samenwerkt een patroon dat zich herhaalt. De RI&E vermeldt PSA als risico. Er is een vinkje gezet. Er zijn trainingen over werkstress aangeboden. En toch stijgt het verzuim door psychische klachten jaar na jaar. Dat heeft een reden.

Wat PSA werkelijk is

Psychosociale arbeidsbelasting is geen meting van hoe gestrest iemand voelt. Het is een structureel signaal over de verhouding tussen wat werk vraagt en wat het teruggeeft. De modellen die hieraan ten grondslag liggen, zoals het Job Demand-Control model van Karasek en het Effort-Reward Imbalance model van Siegrist, laten zien dat uitval niet primair voortkomt uit karakter of weerbaarheid van de werknemer. Het voortkomt uit een structurele mismatch tussen belasting en regelmogelijkheden.

Dat onderscheid is cruciaal. Want als je PSA behandelt als een gevoel dat mensen hebben, ga je mensen trainen om anders met druk om te gaan. Als je PSA behandelt als een signaal over de werkorganisatie, ga je kijken waar de druk vandaan komt en of de omstandigheden veranderd kunnen worden. Die twee benaderingen leiden tot fundamenteel verschillende interventies, en tot fundamenteel verschillende uitkomsten.

Waarom gemiddelden misleiden

Een van de meest hardnekkige fouten die wij tegenkomen, is dat organisaties PSA meten op organisatieniveau. Een gemiddeld PSA-cijfer voor de hele organisatie is nagenoeg betekenisloos. Binnen één en dezelfde organisatie kunnen afdelingen bestaan waar de druk heel acceptabel is en andere waar mensen structureel over hun belastbaarheidsgrens worden gedrukt. Het gemiddelde maskeert die verschillen.

Wat werkt, is meten op het niveau waarop druk ook wordt ervaren: het team. Pas als duidelijk is in welke teams de belasting structureel te hoog is, en om welke dimensies het daarbinnen gaat, of het gaat om werkdruk, autonomie, sociale steun of onduidelijke rollen, kun je gericht ingrijpen. En pas dan wordt een interventie effectief.

De politieke haak die mis zit

In september 2026 stelde minister Brekelmans van Defensie in zijn Binnenhoflezing dat Nederlanders vaker maar drie of vier dagen per week werken, en dat dit niet langer houdbaar is. De oproep om meer uren te maken ligt sindsdien op tafel.

Wij volgen dit debat met aandacht, en met de nodige nuance. De vraag hoeveel uren mensen werken is minder interessant dan de vraag in welke omstandigheden ze dat doen. Een werknemer die vier dagen per week werkt in een omgeving met hoge autonomie, duidelijke verwachtingen en waardering voor inzet, draagt meer bij aan de organisatie dan een werknemer die vijf dagen aanwezig is maar structureel overbelast wordt en psychisch uitgeput raakt. Het verzuim wegens psychische klachten duurt gemiddeld 63 dagen, aanzienlijk langer dan verzuim door fysieke klachten. Elke werknemer die uitvalt door burn-out of overspanning kost de organisatie niet alleen die dagen, maar ook de kennis, het netwerk en de energie die herstel meeneemt.

Meer uren werken in een organisatie die de psychosociale belasting niet beheerst, is niet de oplossing voor het personeelstekort. Het is een versnelling van het probleem.

Wat een andere aanpak oplevert

Organisaties die PSA serieus nemen als structureel signaal, en niet als compliance-vereiste, ontdekken iets wat generieke verzuimcijfers nooit laten zien: namelijk waar in de organisatie het werk écht knelt. Wij meten bij onze opdrachtgevers PSA op teamniveau, in combinatie met verzuimdata en uitkomsten van medewerkersonderzoeken. Die combinatie laat zien of een team met hoog verzuim te maken heeft met aanhoudende werkdruk, of met een conflictueuze sfeer, of met onduidelijk leiderschap, of met een combinatie van factoren.

Op basis van die inzichten worden gerichte verbeteringen doorgevoerd, niet op het niveau van de individuele werknemer die "veerkrachtiger moet worden", maar op het niveau van de werkorganisatie zelf. Die aanpak levert aantoonbaar lagere verzuimcijfers op, maar ook hogere betrokkenheid en een lager verloop.

Wat dit vraagt van leiderschap

PSA aanpakken vraagt iets van leidinggevenden wat niet vanzelf gaat: de bereidheid om naar oorzaken te zoeken in plaats van naar symptomen. De neiging om hoge werkdruk te verklaren vanuit individuele kenmerken is begrijpelijk maar contraproductief. Wanneer meerdere mensen in hetzelfde team uitvallen, gaat het niet om die mensen. Dan gaat het om het team, om de structuur, om de manier waarop werk is georganiseerd.

Leiders die dat onderscheid durven te maken, en die bereid zijn om op basis van data te kijken waar de belasting zit, zijn de leiders die voorkomen dat hun organisatie over drie jaar staat met een structureel verzuimprobleem en geen idee hoe het zo ver heeft kunnen komen.

Werkdruk is geen gevoel dat medewerkers moeten leren reguleren. Het is een signaal over hoe werk is georganiseerd. Organisaties die dat onderscheid maken, bouwen iets wat geen HR-programma hun kan geven: een werkorganisatie die mensen in staat stelt om duurzaam te presteren.

Bronnen

TNO Arbobalans 2024 (gepubliceerd juni 2025). Kosten werkgerelateerd ziekteverzuim. tno.nl

Karasek, R.A. (1979). Job demands, job decision latitude, and mental strain. Administrative Science Quarterly, 24(2), 285-308.

Centraal Beheer (31 juli 2025). Verzuimkosten Nederland 2024: 28,5 miljard euro.

CBS (2026). Ziekteverzuimpercentage werknemers Q2 2026: 5,8%.

Brekelmans, R. (9 september 2026). Binnenhoflezing. Geciteerd via WNL en NOS.