Nederland repareert, Scandinavië voorkomt

Nederland is het enige land in Europa waar een werkgever wettelijk verplicht is om twee jaar lang het loon van een zieke werknemer door te betalen (Welingelichte Kringen, 2026). In Duitsland stopt die verplichting na zes weken, in België na dertig dagen, in Spanje al na vijftien (Welingelichte Kringen, 2026). Wie dat voor het eerst hoort, verwacht een land waar ziekteverzuim stevig onder controle is. Het tegendeel is waar. Het ziekteverzuim bedroeg in het tweede kwartaal van 2026 5,4 procent (CBS, 2026), en dat niveau laat zich al enkele jaren niet meer terugdringen tot onder de waarden van vóór corona (Trendrapport Ziekteverzuim, juni 2026). Nederland heeft het duurste verzuimsysteem van Europa gebouwd, en een van de minst effectieve.

Het prijskaartje van reparatie

De kosten van loondoorbetaling bij ziekte bedroegen in 2021 in totaal 17 miljard euro, waarvan 7,4 miljard euro aan verzuim dat direct met het werk te maken had (Arbobalans 2022, via RIVM/VZinfo). Dat bedrag komt vrijwel volledig voor rekening van de werkgever. Er is geen publieke verzekering die een deel van die last overneemt, zoals in bijna elk ander Europees land. Twee jaar lang draagt de werkgever het volledige risico: het loon, de vervanging, de re-integratiebegeleiding, de bedrijfsarts, het dossier voor de Wet verbetering poortwachter. Pas ná die twee jaar, als de WIA in beeld komt, krijgt de werknemer te maken met een collectieve voorziening.

Dat is geen toevallige keuze, het is een filosofie. Nederland heeft verzuim ingericht als een individueel risico dat zich afspeelt tussen werkgever en werknemer, met de overheid op grote afstand. Pas als het misgaat, komt het systeem in actie: een ziekmelding, een bedrijfsarts, een plan van aanpak, een re-integratietraject. Repareren, niet voorkomen.

De infrastructuur die daarbij hoort, is uitgebreid en kostbaar. Een arbodienst, een bedrijfsarts, een casemanager, een tweede spoortraject als het eerste spoor vastloopt, een compliant dossier voor de Wet verbetering poortwachter dat standhoudt bij een eventuele toets door het UWV. Al die onderdelen zijn er niet om verzuim te voorkomen, maar om de twee jaar durende verplichting zorgvuldig en juridisch houdbaar te doorlopen zodra iemand al is uitgevallen. Organisaties die ik spreek, besteden daar veel aandacht en budget aan, en terecht, want een onvolledig dossier kan leiden tot een loonsanctie. Maar diezelfde zorgvuldigheid ontbreekt meestal aan de voorkant, bij de vraag wat er in een team gebeurt in de maanden voordat de eerste ziekmelding valt.

Wat Zweden anders inricht

Zweden staat in dit stuk voor de bredere Scandinavische inrichting; de cijfers hieronder gaan specifiek over Zweden.

Vergelijk dat met Zweden. Een Zweedse werkgever betaalt sjuklön, loon tijdens ziekte, uitsluitend over de eerste veertien dagen van een ziekteperiode, tegen tachtig procent van het loon en na aftrek van een karensavdrag (Talea, 2026). Vanaf de vijftiende dag neemt de Försäkringskassan, de Zweedse sociale verzekeraar, de uitkering over. Het financiële risico voor de werkgever is dus beperkt tot twee weken, niet twee jaar. Het gemiddelde ziekteverzuim in Zweden ligt rond de drie tot vier procent van de werktijd (Talea, 2026), merkbaar lager dan de 5,4 procent in Nederland (CBS, 2026).

Dat verschil laat zich niet volledig verklaren uit boekhoudkundige keuzes tussen de twee landen, maar het is wel veelzeggend dat het land met het kortste financiële risico voor werkgevers niet het hoogste verzuim heeft. Waar Nederland de rekening twee jaar lang bij de werkgever legt, verdeelt Zweden die last snel over de collectieve verzekering en richt het beleid zich op wat er in die eerste, korte periode gebeurt: vroege signalering en snelle opvolging, voordat verzuim lang wordt.

Waarom duur geen effectief betekent

De aanname achter het Nederlandse systeem is dat een werkgever die twee jaar lang de rekening betaalt, een sterke prikkel heeft om verzuim te voorkomen en snel op te lossen. In theorie is dat logisch. In de praktijk zien we iets anders. Het verzuim stijgt al enkele jaren, de gemiddelde verzuimduur loopt op, en het aantal WIA-aanvragen is sinds 2015 fors toegenomen. Een systeem dat vooral reageert nadat iemand is uitgevallen, voorkomt die uitval zelf niet, hoe duur de reactie ook is. De poortwachterswet verplicht werkgevers tot actie, maar die actie start standaard na de ziekmelding, niet ervoor.

In onze trajecten bij het Nederlands Expertisecentrum Vitaliteit zien we een vergelijkbaar patroon bij organisaties die hun verzuimbeleid vooral op re-integratie hebben ingericht. Ze zijn uitstekend in het begeleiden van mensen die al zijn uitgevallen, en structureel zwak in het signaleren van wie daar naartoe afstevent. Het geld gaat naar het dossier dat al open is, niet naar het team waar de werkdruk al maanden oploopt.

Waar de prikkel anders moet liggen

Effectiviteit zit niet in de lengte van de loondoorbetaling, maar in het moment waarop een organisatie voor het eerst iets ziet. Een systeem dat twee jaar lang verplicht reageert, maar nooit structureel meet wat er in teams speelt vóór de ziekmelding, blijft achter de feiten aanlopen. Dat is waar de vergelijking met Zweden relevant wordt, niet omdat het beleid daar perfect zou zijn, maar omdat de financiële prikkel er anders ligt: kort risico voor de werkgever, en een collectieve verzekering die de rest overneemt. Dat dwingt tot een andere vraag dan in Nederland. Niet hoe lang je dit moet financieren, maar wat je moet weten voordat iemand uitvalt.

Nederland voert het debat over verzuim vooral met de vraag of de loondoorbetaling korter moet. Het kabinet onderzoekt scenario's om de termijn te verkorten naar één of anderhalf jaar (Welingelichte Kringen, 2026). Dat debat is belangrijk, maar het raakt niet de kern. De vraag is niet alleen wie straks de rekening van twee jaar betaalt, maar waarom we een systeem hebben gebouwd dat zo duur is, zonder dat het de uitval zelf terugdringt. Zolang de prikkel ligt bij reageren ná de ziekmelding, blijft Nederland repareren terwijl het had kunnen voorkomen.

Bronnen

Welingelichte Kringen (15 september 2026). In Duitsland betaalt je werkgever 6 weken ziekengeld, in Nederland 2 jaar: zo groot zijn de verschillen per land. https://www.welingelichtekringen.nl/samenleving/in-duitsland-betaalt-je-werkgever-6-weken-ziekengeld-in-nederland-2-jaar-zo-groot-zijn-de-verschillen-per-land

CBS (2026). Ziekteverzuimpercentage; bedrijfstakken (SBI 2008) en bedrijfsgrootte, tweede kwartaal 2026. https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/80072ned

RIVM / VZinfo (2025). Ziekteverzuim: kosten, op basis van Arbobalans 2022. https://www.vzinfo.nl/ziekteverzuim/kosten

Trendrapport Ziekteverzuim (juni 2026). Inkomens Collectief. https://inkomencollectief.h5mag.com/trendrapport_juni_2026/ziekteverzuim_in_cijfers

Talea (22 oktober 2026). Vad kostar sjukfrånvaron? Kalkylator för sjuklön, inkomstår 2026. https://talea.se/verktyg/sjukfranvarokostnad/